17-10-2019 r.

Podczas Targów POL-EKO System 2019 zorganizowana została konferencja poświęcona czystości wód zlewiska Morza Bałtyckiego i wód podziemnych. Obecnie prowadzonych jest kilka międzynarodowych projektów poświęconych wodom wpływającym do Bałtyku i ich zanieczyszczeniu substancjami biogennymi. Obecne ładunki substancji biogennych stanowią zagrożenie dla jakości wód i ekosystemów wodnych Morza Bałtyckiego. Jak się okazało z terenu Polski spływa do Bałtyku najwięcej zanieczyszczeń. Z terenu naszego kraju wprowadzane jest do Bałtyku 24% całkowitego ładunku azotu i 36% całkowitego ładunku fosforu.

Jak wynika z przestawionych na konferencji informacji nawożenie i hodowla zwierząt są największymi źródłami zanieczyszczenia rzek substancjami biogennymi. Wpływają one w 90% na zanieczyszczenie wód w skali kraju, ale lokalnie ważne mogą być również zanieczyszczenia, które pochodzą z oczyszczonych i nieoczyszczonych ścieków komunalnych. Analizując pochodzenie azotu, to 70% pochodzi ze ścieków rolniczych, zaś 20% ze ścieków komunalnych.

Projekt Bałtycki Plan Działań (BPD) oraz Ramowa Dyrektywa Wodna (RDW) UE wymagają w najbliższych latach dalszej istotnej redukcji ładunków biogenów w regionie. Oznacza to konieczność wprowadzenia fundamentalnych zmian w praktykach rolniczych i wykorzystaniu terenu. W praktyce oznacza to konieczność wprowadzenia nowych, innowacyjnych instrumentów i rozwiązań, ponieważ te zastosowane do tej pory nie przyniosły spodziewanych skutków. Droga wpływających do Bałtyku zanieczyszczeń prowadzi przez gleby, wody podziemne i cieki wodne. Oprócz szczegółowego rozpoznania środowiska gruntowo-wodnego, transportu substancji biogennych i procesów odpowiedzialnych za retencję wody i redukcję zanieczyszczeń w poszczególnych zlewniach, konieczne jest wprowadzenie innowacyjnych zasad zarządzania z aktywnym uczestnictwem głównych interesariuszy. Możliwość dokładniejszego przewidywania zachowania się związków N i P w zlewni i podczas ich transportu pozwoli na projektowanie bardziej efektywnych instrumentów i działań zmierzających do redukcji ładunków biogenów dopływających do Bałtyku.

Projekt „Soils2Sea”

Podstawowym celem projektu Soils2Sea jest ocena stopnia redukcji i retencji ładunków pierwiastków biogennych pomiędzy ogniskami zanieczyszczeń, a ich receptorem – Morzem Bałtyckim. Ładunek związków azotu i fosforu wprowadzanych do zlewiska Bałtyku jest sumą ładunków wymytych ze strefy korzeniowej i pochodzących ze ścieków bytowych. Oszacowania stopnia redukcji i retencji tych ładunków uwzględniają szereg czynników charakterystycznych dla zlewni poszczególnych rzek (spływ powierzchniowy, migracja w ośrodkach porowych i szczelinowych płytszych i głębszych warstw wodonośnych, drenaż, procesy zachodzące w ciekach i zbiornikach wodnych, itp.). Oprócz uczonych z AGH nad projekt Soils2Sea pracowali uczeni z Danii, Niemiec, Rosji i Szwecji.

Zanieczyszczenia pochodzenia rolniczego przedostają się do Bałtyku przez wody podziemne i powierzchniowe, a rzeki są najbardziej zanieczyszczone tam, gdzie występuje największa gęstość zaludnienia i jest najbardziej rozwinięte rolnictwo. Z badań wynika, że fatalny stan polskich wód i Bałtyku jest nie tylko efektem obecnego nawożenia gruntów przez rolników. Obecnie zmagamy się z efektem nawożenia, które stosowano jeszcze w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Wody podziemne, które niosą zanieczyszczenia w wielu przypadkach bardzo długo pozostają pod powierzchnią ziemi i do pobliskiej rzeki mogą wypłynąć nawet po kilkudziesięciu latach.

WaterProtect

Międzynarodowy projekt WaterProtect, którego podstawowym celem jest opracowanie modelu zarządzania zlewnią użytkowaną rolniczą. Zespół WaterProtect po dwóch latach badań i konsultacji społecznych, a dokładnie hydrogeolodzy z Instytutu Geologicznego wraz z partnerami z ZUT w Szczecinie i Instytutu Technologiczno-Przyrodniczego przystąpili do opracowania propozycji działań i rekomendacji dla mieszkańców oraz instytucji odpowiedzialnych za gospodarkę wodną, mających na celu osiągnięcie poprawy jakości wód zlewni. Rozpatrywano możliwości podjęcia efektywnych działań w celu ograniczenia ładunku azotu w wodach powierzchniowych i podziemnych. Wskazano na bariery uniemożliwiające osiągnięcie oczekiwanego efektu pomimo wiedzy na temat słabego stanu wód oraz podejmowanych działań.

Projekt WaterPUCK

Nawozy stosowane w produkcji rolniczej stanowią zagrożenie dla środowiska, przedostając się do wód gruntowych i powierzchniowych. Projekt WaterPUCK, realizowany przez konsorcjum złożone z czterech instytutów naukowych, jednym z których jest Politechnika Gdańska. Zintegrowany Serwis Informacyjno-Predykcyjny WaterPUCK będzie systemem komputerowym, który w czytelny i praktyczny sposób oceni wpływ gospodarstw rolnych i struktury użytkowania terenu na jakość wód lądowych i morskich zlokalizowanych w strefie przybrzeżnej Morza Bałtyckiego. Podstawę serwisu stanowić będą badania chemiczne, fizyczno-chemiczne i hydrologiczne oraz modelowanie numeryczne. Jednym z elementów projektu będzie utworzenie specjalnego kalkulatora pozwalającego określić wskaźniki presji wywieranej na środowisko na skutek traconych w procesie produkcji rolnej ładunków azotu, fosforu i pestycydów. Ma on pomóc przekonać rolników, że stosowane środki chemiczne nie tylko pozostają w glebie, ale również ulegają wypłukaniu. Opracowany kalkulator będzie nazywać się CalcGosPuck i będzie dostępna w pierwszej połowie 2020 roku. Projekt jest opracowany dla gminy Puck. Poza Wydziałem Inżynierii Lądowej i Środowiska Politechniki Gdańskiej w konsorcjum odpowiedzialnym za serwis WaterPUCK uczestniczą Instytut Oceanologii PAN (lider projektu), Instytut Technologiczno-Przyrodniczy w Falentach, Instytut Morski w Gdańsku oraz gmina Puck.

Marta Ceglarek
W materiale wykorzystano opracowania: Akademii Górniczo-Hutniczej, Państwowego Instytutu Geologicznego, Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, Politechniki Gdańskiej, PAP.